Το κουκί ανήκει στην οικογένεια των Ψυχανθών. Υπάρχουν πολλές αναφορές για αυτό ήδη από την αρχαιότητα με πιθανό κέντρο καταγωγής του την Αίγυπτο. Στην αρχαία Ρώμη και στην αρχαία Ελλάδα τα κουκιά χρησιμοποιούνταν στις ψηφοφορίες με τα λευκά κουκιά για την υπερψήφιση και τα μαύρα κουκιά για την καταψήφιση μιας πρότασης.
Εισαγωγή
Το κουκί ανήκει στην οικογένεια των Ψυχανθών. Υπάρχουν πολλές αναφορές για αυτό ήδη από την αρχαιότητα με πιθανό κέντρο καταγωγής του την Αίγυπτο. Στην αρχαία Ρώμη και στην αρχαία Ελλάδα τα κουκιά χρησιμοποιούνταν στις ψηφοφορίες με τα λευκά κουκιά για την υπερψήφιση και τα μαύρα κουκιά για την καταψήφιση μιας πρότασης. Το κουκί είναι φυτό μονοετές, ποώδες, όρθιας ανάπτυξης και σχηματίζει μια δυνατή πασσαλώδη ρίζα. Τα φύλλα του είναι σύνθετα ενώ οι ταξιανθίες περιέχουν 3-7 λευκά και αυτογόνιμα άνθη. Τέλος, οι καρποί, ανάλογα την ποικιλία, έχουν μήκος 10εκ-30εκ και περιέχουν 2-10 σπέρματα μήκους 2εκ-3εκ το καθένα.
Απαιτήσεις σε κλίμα
Το κουκί είναι ένα φυτό ψυχρού κλίματος, αντέχει σε θερμοκρασίες κάτω του μηδενός (-4 °C με -5 °C), έχει μέτρια ανθεκτικότητα στην αλατότητα, δεν ανέχεται την ξηρασία και την υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία. Σε θερμοκρασίες άνω των 24 °C η ανάπτυξη των φυτών αναστέλλεται ενώ η ιδανική θερμοκρασία για την ανάπτυξη των φυτών είναι 15 °C- 18 °C. Για την βλάστηση των σπόρων χρειάζονται θερμοκρασίες 5 °C- 6 °C, για την άνθηση 8 °C-10°C, ενώ για την ωρίμανση 15 °C- 20°C. Επίσης το κουκί είναι φυτό απαιτητικό σε φως. Η καλλιέργεια του κουκιού σε κάποιες περιοχές όπου υπάρχει η δυνατότητα μπορεί να καλλιεργηθεί χειμώνα για πρώιμη ανοιξιάτικη παραγωγή, ενώ στα τροπικά κλίματα η παραγωγή εντοπίζεται μόνο σε μεγάλα υψόμετρα.
Το κουκί είναι ένα φυτό ψυχρού κλίματος, αντέχει σε θερμοκρασίες κάτω του μηδενός (-4 °C με -5 °C), έχει μέτρια ανθεκτικότητα στην αλατότητα, δεν ανέχεται την ξηρασία και την υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία. Σε θερμοκρασίες άνω των 24 °C η ανάπτυξη των φυτών αναστέλλεται ενώ η ιδανική θερμοκρασία για την ανάπτυξη των φυτών είναι 15 °C- 18 °C. Για την βλάστηση των σπόρων χρειάζονται θερμοκρασίες 5 °C- 6 °C, για την άνθηση 8 °C-10°C, ενώ για την ωρίμανση 15 °C- 20°C. Επίσης το κουκί είναι φυτό απαιτητικό σε φως. Η καλλιέργεια του κουκιού σε κάποιες περιοχές όπου υπάρχει η δυνατότητα μπορεί να καλλιεργηθεί χειμώνα για πρώιμη ανοιξιάτικη παραγωγή, ενώ στα τροπικά κλίματα η παραγωγή εντοπίζεται μόνο σε μεγάλα υψόμετρα.
Απαιτήσεις σε έδαφος
Η καλλιέργεια των κουκιών παρουσιάζει καλύτερες αποδόσεις όταν καλλιεργείτε σε μέσης σύστασης, αργιλοπυλώδη, καλά αποστραγγιζόμενα, γόνιμα, βαθιά, πλούσια σε οργανική ύλη και ελαφρώς όξινα έως αλκαλικά εδάφη. Τα κουκιά ως φυτό αζωτοδεσμευτικό και ανταγωνιστικό των ζιζανίων συνίσταται να προηγείται καλλιέργειας φυτών που υποφέρουν από ζιζάνια (καρότο, κρεμμύδι). Τέλος, κατά την διαδικασία της αμειψισποράς δεν πρέπει να καλλιεργούνται φυτά της ίδιας οικογένειας αλλά ούτε να προηγούνται αυτών.
Η καλλιέργεια των κουκιών παρουσιάζει καλύτερες αποδόσεις όταν καλλιεργείτε σε μέσης σύστασης, αργιλοπυλώδη, καλά αποστραγγιζόμενα, γόνιμα, βαθιά, πλούσια σε οργανική ύλη και ελαφρώς όξινα έως αλκαλικά εδάφη. Τα κουκιά ως φυτό αζωτοδεσμευτικό και ανταγωνιστικό των ζιζανίων συνίσταται να προηγείται καλλιέργειας φυτών που υποφέρουν από ζιζάνια (καρότο, κρεμμύδι). Τέλος, κατά την διαδικασία της αμειψισποράς δεν πρέπει να καλλιεργούνται φυτά της ίδιας οικογένειας αλλά ούτε να προηγούνται αυτών.
Πολλαπλασιασμός
Η σπορά του κουκιού μπορεί να γίνει είτε την άνοιξη είτε το φθινόπωρο ανάλογα τον τύπο της ποικίλας (ανοιξιάτικη ή φθινοπωρινή). Η σπορά για τις ανοιξιάτικες ποικιλίες λαμβάνει χώρα κατά την τελευταία εβδομάδα του Μαρτίου με την συγκομιδή να γίνεται μετά από αυτή των φασολίων (προϊόν κατάλληλο για κονσερβοποίηση). Όταν όμως η σπορά γίνει προς τα μέσα Απριλίου τότε το τελικό προϊόν (παραγωγή χλωρών λοβών) προορίζεται για κατάψυξη. Η σπορά γίνεται σε μονές ή διπλές γραμμές. Ως προς τις αποστάσεις σποράς μεταξύ των γραμμών, τα κουκιά μπορούν να καλλιεργηθούν ως σκαλιστική καλλιέργεια (50-60cm) και ως πυκνή καλλιέργεια (20-30cm). Πλεονεκτεί η πυκνή καλλιέργεια. Οι αποστάσεις πρέπει να είναι μεγαλύτερες στη φθινοπωρινή σπορά (συνήθως 30-35cm) και στις μεγαλόσπερμες ποικιλίες και μικρότερες (συνήθως 20cm) στην ανοιξιάτικη και στις μικρόσπερμες. Επί των γραμμών η επιθυμητή απόσταση είναι 15-20εκ. και ο σπόρος σε βάθος 5εκ-7εκ (σε περίπτωση ξηρού εδάφους το βάθος φθάνει έως και 10 εκ). Η ποσότητα του σπόρου που απαιτείτε για την σπορά ενός στρέμματος είναι 12-15 κιλά. (μικρόσπερμες ποικιλίες 40 φυτά/τμ, μεγαλόσπερμες ποικιλίες 15 φυτά/τμ).
Η σπορά για τις φθινοπωρινές ποικιλίες γίνεται προς τα μέσα Οκτώβριου έως τον Νοέμβριο όταν η θερμοκρασία είναι γύρω στους 4°C – 5°C. Η πρώιμη παραγωγή επιτυγχάνεται μέσω της φθινοπωρινής σπορά όπου αυτή είναι εφικτή. Οι αποστάσεις φύτευσης είναι 35εκ-45εκ μεταξύ των γραμμών και 15εκ-20εκ επί των γραμμών με την ποσότητα του σπόρου να κυμαίνεται για τις μικρόσπερμες ποικιλίες 7-9 κιλά /στρέμμα (15.000-20.000 φυτά). Πυκνότεροι πληθυσμοί δεν είναι επιθυμητοί καθώς η κυκλοφορία των μελισσών και των μηχανημάτων γίνεται με δυσκολία. Οι μεγαλόσπερμες ποικιλίες δε σπέρνονται με κοινές σπαρτικές και συνήθως χρησιμοποιούνται σπαρτικές πατάτας ή βολβών.
Το φύτρωμα των σπόρων γίνεται συνήθως 8-12 μέρες μετά την σπορά (αν υπάρχει καθυστέρηση στο φύτρωμα γίνεται σκάλισμα της επιφανειακής κρούστας). Μόλις το φυτό φθάσει στα 4-5 πραγματικά φύλλα γίνεται το πρώτο σκάλισμα για την καταστροφή των ζιζανίων. Συγχρόνως με το σκάλισμα γίνεται και ένα παράχωμα των φυτών για την ανοιξιάτικη καλλιέργεια ενώ στην φθινοπωρινή σπορά το παράχωμα γίνεται πριν αρχίσουν τα κρύα (σκάλισμα συνήθως γίνεται 2-3 φορές στην διάρκεια της καλλιέργειας). Τέλος, σε μικρής έκτασης καλλιέργειας και όταν τα πρώτα κουκιά δέσουν ακολουθεί ένα κορφολόγημα με σκοπό την αύξηση του βάρους των λοβών αλλά και την αποθάρρυνση των μαύρων αφίδων που τρέφονται με την τρυφερή κορυφή.
Λίπανση
Για τον σχεδιασμό ενός ορθολογικού συστήματος λίπανσης θα πρέπει να έχει προηγηθεί μια εδαφολογική ανάλυση. Με βάση τα αποτελέσματα της ανάλυσης αυτής θα προσδιοριστούν οι ποσότητες των απαιτούμενων στοιχείων που θα πρέπει να προστεθούν. Οι λιπαντικές μονάδες που θα πρέπει να εφαρμοστούν (ενδεικτικά) σε ένα στρέμμα ανέρχονται στις 5-8 μονάδες Ν, 12-15 μονάδες P2O5, και 10-15 μονάδες Κ20. Τα κουκιά αντιδρούν έντονα στην καλιούχο λίπανση όταν το στοιχείο δεν υπάρχει στο έδαφος ενώ οι επιφανειακές λιπάνσεις με το άζωτο γίνονται στα πρώτα στάδια ανάπτυξης και προτού τα αζωτοβακτήρια πολλαπλασιαστούν, ώστε να δεσμεύουν το απαραίτητο άζωτο από την ατμόσφαιρα.
Για τον σχεδιασμό ενός ορθολογικού συστήματος λίπανσης θα πρέπει να έχει προηγηθεί μια εδαφολογική ανάλυση. Με βάση τα αποτελέσματα της ανάλυσης αυτής θα προσδιοριστούν οι ποσότητες των απαιτούμενων στοιχείων που θα πρέπει να προστεθούν. Οι λιπαντικές μονάδες που θα πρέπει να εφαρμοστούν (ενδεικτικά) σε ένα στρέμμα ανέρχονται στις 5-8 μονάδες Ν, 12-15 μονάδες P2O5, και 10-15 μονάδες Κ20. Τα κουκιά αντιδρούν έντονα στην καλιούχο λίπανση όταν το στοιχείο δεν υπάρχει στο έδαφος ενώ οι επιφανειακές λιπάνσεις με το άζωτο γίνονται στα πρώτα στάδια ανάπτυξης και προτού τα αζωτοβακτήρια πολλαπλασιαστούν, ώστε να δεσμεύουν το απαραίτητο άζωτο από την ατμόσφαιρα.
Άρδευση
Οι απαιτήσεις των κουκιών σε νερό σε σχέση με άλλα ψυχανθή είναι λιγότερες. Μετά το δέσιμο των πρώτων ανθέων η επάρκεια νερού αυξάνει την παραγωγή ενώ μερικά ποτίσματα σε περιόδους ξηρασίας είναι απολύτως απαραίτητα ειδικά όταν οι καρποί προορίζονται για νωπή κατανάλωση.
Οι απαιτήσεις των κουκιών σε νερό σε σχέση με άλλα ψυχανθή είναι λιγότερες. Μετά το δέσιμο των πρώτων ανθέων η επάρκεια νερού αυξάνει την παραγωγή ενώ μερικά ποτίσματα σε περιόδους ξηρασίας είναι απολύτως απαραίτητα ειδικά όταν οι καρποί προορίζονται για νωπή κατανάλωση.
Συγκομιδή-Αποδόσεις
Στην καλλιέργεια του κουκιού η παραγωγή σχετίζεται πάρα πολύ με τον αριθμό των λοβών ανά φυτό και στην σωστή γονιμοποίηση. Βέβαια σημαντικό ρόλο παίζουν και οι αβιοτικοί παράγοντες (ξηρασία, υψηλή θερμοκρασία, έλλειψη θρεπτικών συστατικών, αλατότητα και υπερβολική υγρασία του εδάφους μειώνουν την παραγωγή). Οι στρεμματικές αποδόσεις κυμαίνονται συνήθως από 600-1000 κιλά νωπών λοβών ή 200-300 κιλά ξηρών κουκιών.
Στην χώρα μας, η συγκομιδή ξηρών καρπών γίνεται κατά τους μήνες Μάιο και Ιούνιο με τις κοινές θεριζοαλωνιστικές μηχανές.
Στην καλλιέργεια του κουκιού η παραγωγή σχετίζεται πάρα πολύ με τον αριθμό των λοβών ανά φυτό και στην σωστή γονιμοποίηση. Βέβαια σημαντικό ρόλο παίζουν και οι αβιοτικοί παράγοντες (ξηρασία, υψηλή θερμοκρασία, έλλειψη θρεπτικών συστατικών, αλατότητα και υπερβολική υγρασία του εδάφους μειώνουν την παραγωγή). Οι στρεμματικές αποδόσεις κυμαίνονται συνήθως από 600-1000 κιλά νωπών λοβών ή 200-300 κιλά ξηρών κουκιών.
Στην χώρα μας, η συγκομιδή ξηρών καρπών γίνεται κατά τους μήνες Μάιο και Ιούνιο με τις κοινές θεριζοαλωνιστικές μηχανές.
Όταν η συλλογή νωπών καρπών προορίζεται για συντήρηση, ξεριζώνονται ολόκληρα τα φυτά όταν οι καρποί δεν είναι εντελώς ώριμοι. Για την παραγωγή ξηρών κουκιών τα φυτά ξεριζώνονται αφού έχουν ξεραθεί και στην συνέχεια γίνεται ο διαχωρισμός με της μηχανές. Η συντήρηση των νωπών λοβών μπορεί να γίνει σε θερμοκρασία 4°C – 5°C και σχετική υγρασία 90% για ένα διάστημα έως και 20 ημέρες.